ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΙ ΕΚΛΕΚΤΟΡΕΣ

Αυτοδιοίκηση και αυτονομία των ΑΕΙ

 

του Μπάμπη Νούτσου

 

 

Δεν είχαν κοπάσει οι φοιτητικές καταλήψεις και οι απεργιακές κινητοποιήσεις των συνδικαλισμένων πανεπιστημιακών δασκάλων (ΠΟΣΔΕΠ) σε ΑΕΙ κι άρχισαν αθόρυβα να εμφανίζονται κάποιες κυβερνητικές αποφάσεις, με τις οποίες ενεργοποιούνται διατάξεις του νεόκοπου νόμου 3549/2007 για τη «μεταρρύθμιση του θεσμικού πλαισίου» των ΑΕΙ. Σ' αυτές συγκαταλέγεται, πρώτιστα, η υπ. αριθ. 38913/Β1 απόφαση της υπουργού Παιδείας (βλ. ΦΕΚ , τχ Β΄, αρ.φ.608, 24-4-2007), για τον τρόπο συγκρότησης εκλεκτορικών σωμάτων σε εκλογή, εξέλιξη ή μονιμοποίηση μελών ΔΕΠ.

Αυτή η απόφαση πρέπει να μελετηθεί και να κατανοηθεί πολύπλευρα, γιατί επιδιώκει να ενεργοποιήσει μια καινοφανή διάταξη του άρθρου 24 του ανωτέρω νόμου, με την οποία μεταβάλλεται ριζικά το υπάρχον νομοθετικό καθεστώς της ακαδημαϊκής ιδιότητας των μελών ΔΕΠ.

Πράγματι η καινοφανής ρύθμιση αφορά την υποχρέωση των πανεπιστημιακών τμημάτων να συγκροτούν, για τις ανωτέρω περιπτώσεις, τα οικεία εκλεκτορικά σώματα με βάση καταρχήν μια αυστηρά καθορισμένη αναλογία: Τα δύο τρίτα (2/3) θα προέρχονται από το δυναμικό του τμήματος και το ένα τρίτο (1/3) από άλλα τμήματα. Αυτή η αναλογία, δηλ. η διάκριση σε εσωτερικούς και εξωτερικούς εκλέκτορες, θα επαφίεται τελικά στην ιανόμορφη θεά τύχη: Μια κλήρωση για τα εντός (2/3) και μια για τα εκτός τμήματος (1/3) μέλη ΔΕΠ.

Θα ήταν αφέλεια ή υποκρισία να πιστεύει κανείς σε μια αφηρημένη ανιδιοτέλεια για την επιστήμη (νομικός ιδεαλισμός) ή σε μια κοινωνικά ουδέτερη αρχή της ευελιξίας- αποτελεσματικότητας (τεχνοκρατική ιδεολογία), που τάχα πρυτάνευσαν στην πολιτική σύλληψη και τη νομική διατύπωση από την τωρινή κυβερνητική εξουσία αυτού του καινοφανούς εκλεκτορικού Λόττο. Αυτή η ρύθμιση εγγράφεται, αντίθετα, στο πεδίο των συγκεκριμένων πολλαπλών κοινωνικών επιδιώξεων της εξουσίας, που αποτυπώθηκαν με νομική μορφή στο σύνολο της εκπαιδευτικής πολιτικής της Νέας Δημοκρατίας και συμπυκνώθηκαν παραδειγματικά στην πρόσφατη απόπειρα για αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος. Γι αυτό θα ήταν εύλογο να ισχυριστεί κάποιος πως τόσο ο νόμος 3549/2007 όσο και η ανωτέρω συνοδευτική υπουργική απόφαση αποτελούν κατά κάποιο τρόπο ένα νομικο-πολιτικό υποκατάστατο της αποτυχημένης συνταγματικής αναθεώρησης.

Από μια τέτοια οπτική εγείρονται βάσιμές αμφιβολίες καταρχήν για τη νομιμότητα των επιβαλλόμενων υπουργικών ρυθμίσεων. Εάν δεχτεί κανείς πως η υποχρεωτική συμπερίληψη των εξωτερικών εκλεκτόρων σημαίνει ταυτόχρονα υποχρεωτικό αποκλεισμό του ενός τρίτου των μελών του πανεπιστημιακού τμήματος σε διαδικασίες επιλογής του προσωπικού του, τότε προκύπτει περιορισμός ή αφαίρεση του καθολικού δικαιώματος (για όλα τα μέλη ΔΕΠ της ίδιας βαθμίδας) στη συνταγματικά κατοχυρωμένη «πλήρη αυτοδιοίκηση» των ΑΕΙ (άρθρο 16 § 5 του Συντάγματος). Η έννοια της «πληρότητας» (ασφαλώς δεν πρόκειται εδώ για δείγμα «κακής διατύπωσης») σημαίνει, ανάμεσα σ' άλλα, και το αριθμητικό σύνολο των μελών ΔΕΠ κάθε βαθμίδας σε κάθε πανεπιστημιακό τμήμα. Εκτός κι αν κάποιος συνταγματολόγος υποστηρίξει δημόσια πως η επιλογή του ΔΕΠ στα ΑΕΙ δεν είναι «αποκλειστικό περιεχόμενο της αυτοδιοίκησής τους».

Η ανωτέρω υπουργική απόφαση περιορίζει κυρίως εδώ το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα του ενός τρίτου των μελών ΔΕΠ κάθε πανεπιστημιακού τμήματος να βουλεύεται και ν' αποφασίζει ελεύθερα, δηλ. αυτόνομα, σε θέματα που συνδέονται αναγκαστικά με το «γνωστικό αντικείμενο» επιλογής προσωπικού, δηλ. σε θεμελιώδη δομικά στοιχεία της «επιστήμης, της έρευνας και της διδασκαλίας» (άρθρο 16 §1 και 4 του Συντάγματος). Σ' αυτό το κεφαλαιώδες θέμα η ταύτιση αυτοδιοίκησης και αυτονομίας είναι απόλυτη. Εάν ισχύουν, λοιπόν, τα αμέσως προηγούμενα, τότε οφείλει κανείς να δεχτεί πως το άρθρο 24 του νόμου 3549/2007 μαζί με την εν λόγω συνοδευτική υπουργική απόφαση αντίκεινται σαφώς στο άρθρο 16 του Συντάγματος.

Υπάρχει, ωστόσο, και κάτι περισσότερο. Τα δυο νεόκοπα νομοθετήματα για την αναλογία των εκλεκτορικών σωμάτων υπάγουν - στο θέμα της επιλογής των μελών ΔΕΠ - την έννοια της αυτοδιοίκησης και της αυτονομίας των ΑΕΙ στην έννοια της κλήρωσης, εξαρτούν δηλ. τη θετική και συνεχή έκφραση-εφαρμογή αυτών των δύο καταστατικών αρχών λειτουργίας τους από την τύχη. Με δυο λόγια, η ακαδημαϊκή ελευθερία, σ' αυτό το κομβικό σημείο της αναπαραγωγής του πανεπιστημιακού σώματος των μελών ΔΕΠ, τίθεται υπό αίρεση. Μαζί, λοιπόν, με όλους τους πραγματικούς ή φανταστικούς φορείς ποικιλώνυμων εξουσιών, που περιγράφονται ως πηγές περιορισμού ή παραβίασης της ακαδημαϊκής ελευθερίας, πρέπει τώρα να συνυπολογιστεί και η κρατική κληρωτίδα της αναλογίας.

Πέρα, ωστόσο, από το διακύβευμα της νομιμότητας των νέων ρυθμίσεων, οι υπέρμαχοί τους θα μπορούσαν να ισχυριστούν πως μ' αυτόν τον τρόπο περιορίζονται ή τείνουν να εκλείψουν φαινόμενα «κομματικοκρατίας», ευνοιοκρατίας, κυνικής συναλλαγής και αναξιοκρατίας, που από το 1982 - δηλ. από την ψήφιση του γνωστού νόμου- πλαισίου - ενδημούν ή μαστίζουν τα ΑΕΙ. Στο όνομα της ποιοτικής αναβάθμισης και του ανταγωνισμού σε ευρωπαϊκή και παγκόσμια κλίμακα, αυτές οι πρώτες ρυθμίσεις (η υποχρεωτική συμμετοχή εξωτερικών εκλεκτόρων από φημισμένα πανεπιστήμια του εξωτερικού φαίνεται πως εγκαταλείφθηκε την τελευταία στιγμή) θα αποβούν εξαιρετικά επωφελείς για την επιστήμη, την έρευνα και τη διδασκαλία - συνεχίζουν οι υπέρμαχοί τους. Στο όνομα του «ρεαλισμού» ή του «γενικού καλού» θα μπορούσαν, λένε, να παραβλεφθούν ή να αποσιωπηθούν οι αντιρρήσεις για τη νομιμότητά τους.

Το επιχείρημα αυτό είναι καταρχήν έωλο. Αξιώνει πρώτα-πρώτα την αποδοχή της ορθότητας της γενικευμένης απαξιωτικής περιγραφής για τα ΑΕΙ - δηλ. ως εάν αυτή να έχει τεκμηριωθεί - και, κατά δεύτερο λόγο, απορρέει από την αντίληψη ενός «αφελούς αντικειμενισμού»: Ο εξωτερικός εκλέκτορας θα κρίνει αμερόληπτα κατά τη διαδικασία επιλογής κτλ του προσωπικού, επειδή δεν υπόκειται σε φανερές ή σιωπηρές εξαρτήσεις των μελών του τμήματος. Ως εάν, μ' άλλα λόγια, η ιδιότητά του ως εξωτερικού εκλέκτορα τον καθιστά ταυτόχρονα και αμερόληπτο κριτή των δικών του επιστημονικών και ιδεολογικών επιλογών (για να μην πω συμβολικών και υλικών συμφερόντων) ως προς το εν λόγω «γνωστικό αντικείμενο».

Πρόκειται για επιχείρημα που προϋποθέτει ως πραγματικότητα, στα πανεπιστήμια όλου του κόσμου, την καντιανή ιδέα της «παγκόσμιας ειρήνης», της αγαστής συνεργασίας και της ανιδιοτελούς κριτικής ανάμεσα στα μέλη της λεγόμενης «πανεπιστημιακής κοινότητας». Μια τέτοια περιοριστική «κοινοτιστική» θεώρηση, θα τονίσει μαζί μ' άλλους ο Π. Μπουρντιέ, «αποτυγχάνει να συλλάβει την ίδια τη βάση λειτουργίας του κόσμου της επιστήμης ως ανταγωνιστικού σύμπαντος για τη μονοπώληση και το θεμιτό έλεγχο των επιστημονικών αγαθών, της ορθής, δηλαδή μεθόδου, των ορθών αποτελεσμάτων, του ορθού ορισμού των στόχων, αντικειμένων και μεθόδων της επιστήμης(βλ. Pierre Bourdieu , Επιστήμη της Επιστήμης και αναστοχασμός , μτφρ. Θεόδ. Παραδέλλης, εκδ. Πατάκη, Αθήνα, 2007, σ. 109).

Αυτή η «ιδεαλιστική θεώρηση» πράγματι αντιφάσκει και διαψεύδεται από τα γεγονότα, που είναι «ξεροκέφαλα»: Όλοι γνωρίζουν, ο καθένας στο οικείο επιστημονικό πεδίο, τις «εκλεκτικές συγγένειες» (επιστημονικές, πολιτικές και ιδεολογικές) των ομοτέχνων, τα προγραμματικά δίκτυα των πασίγνωστων ΕΠΕΑΕΚ, τους αποκλεισμούς και τους ποικίλους ανταγωνισμούς, τις λογοκριτικές πρακτικές και την απόρριψη. Κανείς πανεπιστημιακός δε βρίσκεται έξω ή πάνω απ' αυτά.

Όταν, λοιπόν, θα αρχίσει - εάν αρχίσει - η διαπανεπιστημιακή ανταλλαγή των εξωτερικών εκλεκτόρων, δεν πρόκειται ν' αποκατασταθεί και να παγιωθεί το προβαλλόμενο «ιδεώδες κανονιστικό πρότυπο» για τον κόσμο της επιστήμης. Μπορεί μόνο να αλλάξει, σε ορισμένες περιπτώσεις, ο συσχετισμός δυνάμεων για την επιλογή του προσωπικού των ΑΕΙ. Αυτή την αλλαγή επιδιώκει ή φαντάζεται πως θα πετύχει η κυβερνητική εξουσία, με την υποχρεωτική παρουσία εξωτερικών εκλεκτόρων σε διαδικασίες επιλογής κτό. προσωπικού. Να το διατυπώσω απερίφραστα: Η κληρωτίδα μπορεί να συμβάλει στην πρόσληψη ή εξέλιξη «δικών» της διανοούμενων, ιδιαίτερα σε πανεπιστημιακά τμήματα με δυσμενή γι' αυτήν συσχετισμό δυνάμεων. Σ' αυτόν τον «πόλεμο των θέσεων» η υπεράσπιση της αυτοδιοίκησης και της αυτονομίας του πανεπιστημίου συνεπάγεται, για όσους αποκρούουν τον έξωθεν περιορισμό τους, και την πολιτική απόρριψη της κρατικής κληρωτίδας._


 

Εφημ. Κυριακάτικη Αυγή, 10 - 6 - 2007